Een jaar na de start van het Nederlandse cannabisproject tekenen zich de eerste trends af

De eerste veelzeggende resultaten van het Experiment Gesloten Coffeeshopketen in Nederland, het nationale proef met de gereguleerde cannabisketen, laten langzamerhand zien wat er gebeurt wanneer coffeeshops overstappen van een getolereerd maar juridisch gefragmenteerd model naar een gecontroleerd systeem, van teelt tot verkoop.

Het beeld is genuanceerd. In de tien gemeenten die aan het experiment deelnemen, bieden de coffeeshops een grotere verscheidenheid aan producten aan, zijn de cannabisprijzen sterker gedaald dan in de vergelijkingsgemeenten en vinden klanten dat cannabis een betere prijs-kwaliteitverhouding biedt. Ook is de samenwerking tussen telers, detailhandelaren, gemeenten en toezichthouders geïntensiveerd.

Maar de regelgeving heeft niet geleid tot een plotselinge ommekeer op de Nederlandse cannabismarkt. Het cannabisgebruik is over het algemeen stabiel gebleven, er zijn nog geen duidelijke effecten zichtbaar op het gebied van volksgezondheid, veiligheid of levenskwaliteit, en de illegale cannabismarkt blijft naast de coffeeshops functioneren.

Deze conclusies zijn afkomstig uit de eerste follow-up-evaluatie, uitgevoerd door het Trimbos-instituut, Breuer&Intraval en RAND Europe, in opdracht van het WODC ten behoeve van de Nederlandse ministeries van Justitie en Veiligheid en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

De onderzoekers benadrukken dat deze resultaten voorlopig zijn: vanwege de relatief korte duur van het experiment kunnen er nog geen definitieve conclusies worden getrokken.

Een Nederlands experiment om een juridische leemte op te vullen

Dit experiment pakt een van de belangrijkste tegenstrijdigheden van het Nederlandse coffeeshopsysteem aan. De detailhandel in cannabis onder strikte voorwaarden wordt al lange tijd getolereerd, terwijl de commerciële teelt en de bevoorrading van coffeeshops verboden bleven.

In het kader van dit experiment verkopen de coffeeshops in tien deelnemende gemeenten cannabis die is geproduceerd door erkende telers. De ontwikkeling daarvan wordt vergeleken met die in tien gemeenten waar het bestaande tolerantiebeleid gehandhaafd blijft.

Dit onderzoek is van een ongebruikelijke omvang. De eerste evaluatie omvatte 85 interviews, enquêtes onder 865 coffeeshopklanten en 441 mensen die in de buurt van coffeeshops wonen of werken, bezoekersaantallen in 143 coffeeshops en een analyse van de plattegronden van 134 coffeeshops. De onderzoekers maakten ook gebruik van een doorlopend onderzoek naar aankopen op de illegale markt en van politiegegevens over drugsgerelateerde incidenten en overtredingen.

Hierdoor kon de ervaring niet alleen worden beoordeeld aan de hand van de verkoopcijfers of het consumentengedrag, maar ook aan de hand van de mogelijke effecten op de volksgezondheid, criminaliteit, overlast, prijzen en de illegale toeleveringsketen.

Meer diversiteit in de menukaarten van coffeeshops

Sinds de referentiemeting zijn de menukaarten van de coffeeshops die aan het experiment deelnemen, gediversifieerd, waardoor er een groter aantal soorten cannabis, hasj en joints wordt aangeboden. Deze toename lijkt sterker te zijn dan in de gemeenten die ter vergelijking werden gebruikt.

De diversificatie reikt verder dan de traditionele producten. De eetbare producten, de vape-pen en de concentraten zijn in een toenemend aantal deelnemende coffeeshops opgedoken.

In dit verband hebben de door de onderzoekers ondervraagde belanghebbenden hun bezorgdheid geuit over producten met bijzonder hoge gehaltes aan THC. Ze merkten ook op dat de informatie op de verpakkingen niet noodzakelijkerwijs garandeert dat consumenten de sterkte van het product of de juiste dosering begrijpen.

Tot nu toe hebben de onderzoekers echter geen duidelijk bewijs gevonden voor een toename van gezondheidsproblemen. Sommige belanghebbenden pleiten niettemin voor duidelijkere nationale regels met betrekking tot zaken als de maximale potentie en de informatie op de verpakkingen.

Wiet wordt goedkoper, terwijl hasj een tegenovergestelde trend vertoont

De prijzen zijn een andere indicator die aantoont dat de gereguleerde toeleveringsketen de markt verandert, hoewel dit niet overal op dezelfde manier gebeurt.

De gemiddelde prijzen van wiet zijn tussen de eerste evaluatie en de eerste follow-up sterker gedaald in de gemeenten die deel uitmaakten van het experiment dan in de vergelijkingsgemeenten. Deze trend gold met name voor de nederwiet, de lokaal geproduceerde cannabis.

hasj volgde daarentegen een omgekeerd verloop. De gemiddelde prijs ervan steeg sterker in de deelnemende gemeenten, terwijl de prijzen van voorgedraaide joints in beide groepen licht stegen.

Hasj vormde een van de terugkerende uitdagingen van het experiment. Tijdens de beginfase gaven coffeeshopuitbaters aan dat het gereguleerde aanbod niet altijd voldoende variatie bood, met name wat hasj betreft.

Uit de interviews bleek dat het aanbod verbeterde naarmate de erkende telers hun productie opvoerden, waardoor een deel van deze aanvankelijke zorgen werd weggenomen. Het gevolg is dat lokaal geproduceerde hasj duurder is dan illegaal geïmporteerde hasj.

Stabiel gebruik

Tot nu toe heeft de uitbreiding van het gereguleerde aanbod niet geleid tot een toename van het gebruik. De onderzoekers constateerden geen significante verandering in het aantal bezoekers van coffeeshops noch in de frequentie van hun bezoeken. Ook de consumptiegewoonten waren over het algemeen vergelijkbaar tussen de deelnemende en de controlegemeenten.

Er is echter wel een opvallende verandering in het koopgedrag waarneembaar. Klanten van de „legale“ coffeeshops kochten per transactie meer cannabis dan tijdens de referentieperiode en beoordeelden de prijs-kwaliteitverhouding positiever. Voor hasj werden dergelijke veranderingen niet duidelijk waargenomen.

Het feit dat er bij elk bezoek meer gram werd gekocht, ging overigens niet gepaard met een toename van de gebruiksfrequentie.

Er werd ook een duidelijkere toename vastgesteld van het percentage bezoekers dat aangaf in de afgelopen 30 dagen uitsluitend of voornamelijk cannabis te hebben gebruikt. Dit zou kunnen duiden op een zekere afname van het hasjgebruik, hoewel de beschikbare gegevens de reden hiervoor niet vaststellen.

De onderzoekers constateerden geen significante veranderingen in de door de deelnemers gerapporteerde gezondheidstoestand, noch in het percentage respondenten bij wie de score op de Cannabis Abuse Screening Test (CAST) wees op een hoog risico op problematisch gebruik.

De illegale cannabismarkt is niet verdwenen

De illegale cannabismarkt blijft actief in de deelnemende gemeenten. Gebruikers die buiten de coffeeshops kopen, noemen nog steeds vooral lagere prijzen, een betere prijs-kwaliteitverhouding en de mogelijkheid om grotere hoeveelheden te kopen als redenen.

Bezorgdiensten en dealers die telefonisch of via berichtenapps worden benaderd, blijven de belangrijkste bevoorradingskanalen. Gebruikers blijven de illegaal aangeschafte producten ook relatief positief beoordelen op kenmerken zoals prijs-kwaliteitverhouding, effecten, geur en smaak.

De gemiddelde hoeveelheid hasj die per illegale transactie werd gekocht, is in de aan het experiment deelnemende gemeenten gestegen, terwijl deze in de vergelijkingsgebieden is gedaald. De onderzoekers suggereren dat dit mogelijk verband houdt met tekorten aan legale hasj tijdens de eerste fasen van het experiment, maar benadrukken uitdrukkelijk dat de beschikbare gegevens onvoldoende zijn om een dergelijk causaal verband vast te stellen.

Met andere woorden: de invoering van een beperkte toeleveringsketen voor coffeeshops maakt een einde aan de concurrerende, ongereguleerde distributie niet automatisch onmogelijk. De prijs, de beschikbaarheid en het productaanbod blijven van invloed op de aankoopbeslissingen van consumenten.

Meer transparantie

Gemeenten, legale telers, coffeeshopexploitanten en toezichthouders hebben melding gemaakt van frequentere contacten en een beter inzicht in de herkomst van de producten en de omstandigheden waaronder deze worden geproduceerd. Ook de productie, het transport en de verkoop worden steeds meer geregeld door gestandaardiseerde procedures.

Het traceerbaarheidssysteem, bedoeld om gereguleerde cannabis te volgen vanaf de teelt tot aan de detailhandel, vormt de kern van deze structuur. De invoering ervan verliep niet zonder slag of stoot. Deelnemers meldden technische problemen, administratieve lasten en moeilijkheden bij de integratie in bestaande kassasystemen en beheerssystemen. Veel van deze problemen lijken aanloopmoeilijkheden te zijn geweest die inmiddels zijn opgelost.

Er blijven ook enkele onzekerheden bestaan over de regels met betrekking tot verpakking, productinformatie, eetbare producten en reclame, evenals over de verdeling van verantwoordelijkheden tussen de verschillende toezichthoudende instanties.

Geen noemenswaardige veranderingen op het gebied van buurtveiligheid of levenskwaliteit

De ervaringen tot nu toe hebben slechts weinig aanwijzingen opgeleverd voor een significant effect op de omstandigheden rondom de coffeeshops. Mensen die in de buurt wonen of werken, beoordeelden hun lokale levenskwaliteit met een gemiddelde score van 7,6 tot 7,8 op 10, wat over het algemeen vergelijkbaar is met de landelijke cijfers. Ook de perceptie van de veiligheid in de buurt werd positief beoordeeld, met een score van ongeveer 7 op 10.

Sommige respondenten meldden problemen met rondhangende personen, verkeer of geluidsoverlast, waarbij deze situaties iets vaker werden genoemd in de gemeenten die aan het experiment deelnamen. Het onderzoek levert echter onvoldoende bewijs om dit verschil rechtstreeks toe te schrijven aan de gereguleerde levering.

De eerste resultaten vormen een momentopname, geen definitief oordeel

Het Nederlandse model dat zich aftekent, is dus noch een duidelijk succes, noch een bewijs van mislukking.

Uit de eerste evaluatie komen verschillende concrete veranderingen naar voren: een grotere diversiteit aan cannabisproducten, lagere prijzen voor wiet, een betere perceptie van de prijs-kwaliteitverhouding en een transparantere relatie tussen erkende producenten, coffeeshops en de overheid.

Tegelijkertijd is de bevoorrading met hasj moeilijker gebleken, roepen producten met een hoog THC-gehalte vragen op over de volksgezondheid en blijft de illegale markt een alternatieve bron voor consumenten.

Voor veel van de belangrijke beleidsvraagstukken die door dit experiment aan de orde zijn gesteld (gebruik, gezondheid, criminaliteit, veiligheid en levenskwaliteit in wijken), hebben de onderzoekers tot nu toe geen noemenswaardig verschil vastgesteld tussen de experimentele gemeenten en de controlegemeenten.

Dit uitblijven van een onmiddellijk effect is op zich veelzeggend, maar vormt nog geen definitief antwoord. Het betreft de eerste evaluatie van een reeks vervolgonderzoeken in het kader van een meerjarige evaluatie. De echte test zal zijn om vast te stellen of de eerste veranderingen standhouden zodra de gereguleerde toeleveringsketen de opstartfase achter zich heeft gelaten en of een legaal productiesysteem dat op volle kracht draait, op termijn de relatie tussen de Nederlandse coffeeshops, de consumenten en de illegale markt kan veranderen.