Propositie 215, 30 jaar later: toen cannabis in Californië nog een beweging was, en geen industrie

Dertig jaar na de goedkeuring van Proposition 215, op 5 november 1996, is cannabis in Californië uitgegroeid tot een miljardenindustrie. Apotheken die op Apple Stores lijken, in laboratoria geteste producten, vergunningen en belastingen die de activisten van toen zich niet hadden kunnen voorstellen. Veel van degenen die de wet hebben opgesteld, betreuren echter wat deze heeft weggenomen.

Bij veel telers, patiënten en activisten leeft de nostalgie sterk. De jaren voorafgaand aan de legalisering van 2016 roepen bij hen herinneringen op aan een hechte gemeenschap, aan directe relaties tussen telers en gebruikers, en aan een activiteit die men kon uitoefenen zonder tussenkomst van grote bedrijven en zonder hun nalevingskosten.

1996: de wet op het gebruik uit mededogen

Met 55,6% van de stemmen werd Proposition 215, officieel de Compassionate Use Act, op die dag de eerste wet van een Amerikaanse staat die medicinale cannabis legaliseerde.

De wet is ontstaan uit de aids-crisis in San Francisco. Dennis Peron of Brownie Mary hadden gezien hoe patiënten dankzij cannabis verlichting vonden voor pijn, misselijkheid en gebrek aan eetlust. Samen met verpleegster Anna Boyce en activiste Valerie Corral maakten ze van een kwestie van individueel medeleven een politieke strijd.

De wet stond in aanmerking komende patiënten en hun primaire verzorgers toe om op doktersadvies cannabis te bezitten en te kweken, en beschermde hen tegen bepaalde strafrechtelijke vervolging op staatsniveau. Het legaliseerde het recreatief gebruik niet en liet het federale verbod ongemoeid. Het bood patiënten echter voor het eerst een expliciete juridische basis om toegang te krijgen tot een plant die Washington nog steeds verbood.

Een broos evenwicht ten opzichte van Washington

Propositie 215 berustte op een broos evenwicht. Cannabis bleef ingedeeld in Schedule I volgens de Controlled Substances Act van 1970, en federale agenten van de DEA konden clubs doorzoeken die volgens de Californische wetgeving volkomen legaal waren. In 2005 bevestigde het arrest Gonzales v. Raich dat Washington de touwtjes in handen hield, ook wat betreft planten die thuis voor medisch gebruik werden gekweekt. Patiënten leefden dus onder bescherming van de staat die door de federale wetgeving niet werd erkend.

Patiëntenverenigingen

Propositie 215 heeft niet geleid tot het netwerk van legale dispensaria dat we vandaag de dag kennen. Jarenlang hebben patiënten, verzorgers, telers en ondernemers hun eigen distributiemethoden bedacht. Senate Bill 420, aangenomen in 2003, verduidelijkte bepaalde aspecten van het systeem en bood een kader voor collectieve teelt.

In veel gemeenten waren deze collectieven plekken waar mensen samenkwamen en cannabis gebruikten. Er werd advies uitgewisseld over de teelt en informatie over medicinaal gebruik, en sommigen boden cannabis tegen gereduceerde prijzen aan of gaven het gratis aan patiënten zonder financiële middelen.

Het systeem had zijn tekortkomingen. De onduidelijkheid in de regelgeving trok gewetenloze exploitanten aan, en elke gemeente paste de wet op haar eigen manier toe. Al in 1998 uitte hoogleraar rechtsgeleerdheid Michael Vitiello kritiek op de dubbelzinnige formulering van Prop 215 en de tekortkomingen van de Californische volksinitiatiefprocedure. Deze flexibiliteit had echter wel een effect: het stelde kleine telers en patiënten in staat banden te smeden die door het vergunningensysteem veel moeilijker te onderhouden zouden worden.

De Emerald Triangle, toen men nog leefde van de oogst

In het noorden van Californië vormen de counties Humboldt, Mendocino en Trinity vormen de Emerald Triangle, waar medicinale cannabis een hele landbouweconomie in stand hield. Kleine familieboerderijen, onafhankelijke kwekers, seizoensarbeiders die de planten snoeiden, lokale winkels: de markt beloonde de vakkennis van de telers. Voor velen was cannabis ook een levenswijze, voortkomend uit de ‘terug naar de aarde’-beweging van de jaren zeventig.

De groothandelsprijzen bereikten soms niveaus die ver boven die van na de legalisering lagen. In een onderzoek van Modern Farmer dat in 2023 werd gepubliceerd, vertelt een voormalige teler, die alleen bij zijn voornaam Pat wordt genoemd, over restaurants vol met teams die het einde van de oogst vierden en seizoensarbeiders die van ver kwamen voor goedbetaalde snoeidagen. „De sfeer in de provincie was toen heel anders”, zegt hij.

2016: Proposition 64

Tussen de twee stemmingen in had de wet van 2015 inzake de regulering van medicinale cannabis al de eerste bouwstenen gelegd voor een vergunningensysteem. Proposition 64 heeft het huidige stelsel niet in één klap gecreëerd: het heeft een reeds in gang gezette beweging veralgemeend en aangescherpt.

In november 2016, twintig jaar na Proposition 215, keurden de Californiërs het voorstel goed, waardoor recreatief cannabisgebruik voor volwassenen werd gelegaliseerd. We waren daar trouwens in die periode naartoe gegaan, vlak na de stemming in november. De verkoop ging in januari 2018 van start. De wet beloofde consumentenbescherming, belastinginkomsten en het einde van strafrechtelijke sancties voor tal van activiteiten. Ook legde hij de exploitanten een uitgebreid regelwerk op: vergunningen, controles, traceerbaarheid, verpakking en naleving van milieunormen.

De telers hebben daar zwaar voor betaald. Ze waren gewend aan lokale regels, maar kregen te maken met een duur en complex staatssysteem, waarin ze moesten concurreren met beter gefinancierde bedrijven, terwijl de stijging van de productie de groothandelsprijzen deed dalen. In de traditionele teeltgebieden merkten boeren die decennia van verbod hadden doorstaan dat legaal opereren geen garantie was voor levensvatbaarheid.

Californië probeerde hierop een antwoord te vinden: oorsprongsbenamingen, naar het voorbeeld van wijn, om producten die verbonden zijn met een bepaald terroir, zoals die uit de Emerald Triangle, meer waarde te geven. Het principe was al vastgelegd in Prop 64 zelf, maar de uitvoering verloopt traag en de effecten voor kleine producenten blijven tot op heden beperkt.

„Verdorie, ik mis de 215”

Cavalheiro, al jarenlang ondernemer in de cannabissector, vatte dit gevoel in 2024 samen voor de camera’s van KQED, tijdens een bezoek aan het historische huis van Dennis Peron in San Francisco. Daar leidde ze vroeger een bedrijf in medicinale cannabis. „Verdorie, ik mis de 215”, zei ze. Veel pioniers denken er net zo over: de legalisering heeft een gemeenschapscultuur vervangen door een systeem dat in het voordeel is van degenen die hun weg kunnen vinden in dure regelgeving.

Martyjuana, een telster uit Mendocino County, beschreef in 2023 in een interview met Higher Origins een tijdperk waarin men rechtstreeks met patiënten werkte en de prijzen aanpaste aan hun situatie. „In de tijd van Proposition 215 was het gemakkelijk om te verkopen tegen prijzen die net de kosten dekten”, zegt ze. Tegenwoordig maken verplichte distributiecontracten en de druk op de groothandelsprijzen dit soort relaties veel zeldzamer.

John Casali, een boer uit Humboldt County, heeft tijdens het verbod een federale gevangenisstraf uitgezeten. Hij vertelde in 2023 aan de Cannabis Business Times dat hij de administratieve en financiële lasten van een erkend bedrijf buitengewoon zwaar vond. Zijn geval illustreert een paradox: sommigen van degenen die voor legalisering hebben gestreden, zeggen nu dat ze economisch kwetsbaarder zijn dan voorheen.

De patiënten, de grote vergetenen

Niet alleen de telers hebben hiermee te maken. Een onderzoek van CalMatters uit 2023 brengt de frustratie in kaart van patiënten die zich buitengesloten voelen van een recreatieve markt die zij zelf hebben helpen opbouwen.

Bonnie Metcalf had handtekeningen verzameld voor de 215 voordat ze leiding ging geven aan een medische coöperatie. Ze verwijt de industrie dat deze merkbeeld en winstgevendheid voorrang geeft ten koste van de zorg. Leona Powell, een patiënte van het eerste uur, herinnert zich het vrijwilligerswerk in een gemeenschappelijke tuin en de bijeenkomsten waar men tijdens een gezamenlijke maaltijd advies uitwisselde.

Voor patiënten met een bescheiden inkomen betekende het verdwijnen van veel van deze collectieven het verlies van zowel betaalbare medicijnen als een ondersteunend netwerk. De Californië heeft weliswaar regelingen ingevoerd om het doneren van medicinale cannabis te vergemakkelijken, maar deze hebben de informele netwerken van destijds niet vervangen.

Een gouden tijdperk?

Nostalgie vertelt slechts een deel van het verhaal. Het tijdperk van de medicinale cannabis kende invallen door de federale overheid, grote rechtsonzekerheid, een zeer ongelijke wetshandhaving van gemeente tot gemeente, en reële risico’s voor patiënten en telers. Een markt met weinig regelgeving heeft ook bijgedragen aan milieuschade, misbruik en oneigenlijk gebruik.

De legalisering heeft vooruitgang gebracht: duidelijkere rechtsbescherming voor volwassenen, productcontroles, milieunormen en regelingen voor het schrappen van bepaalde veroordelingen in verband met cannabis.

Onderzoekers wijzen er bovendien op dat niet alle problemen van kleine telers aan de regelgeving kunnen worden toegeschreven. Overproductie, concurrentie en prijsschommelingen spelen minstens even grote rol in de crisis. De vraag is dus niet of Californië moet terugkeren naar de onzekerheid van de jaren 1990, maar hoe het de waarden kan behouden die de hervorming van medicinale cannabis mogelijk hebben gemaakt.

Dertig jaar later

Proposition 215 heeft veel meer veranderd dan alleen de Californische cannabiswetgeving. Het heeft het verbod op zijn kop gezet, patiënten meer zeggenschap gegeven, de teelt gelegitimeerd en hervormingen geïnspireerd in het hele land en daarbuiten. De erfenis ervan blijft echter tegenstrijdig. Californië heeft een niveau van juridische erkenning bereikt dat de pioniers van 1996 zich nauwelijks hadden kunnen voorstellen, en veel patiënten, onafhankelijke telers en activisten die de beweging hebben opgebouwd, voelen zich vervreemd van de industrie die daaruit is voortgekomen.

Hun nostalgie betekent niet per se dat ze terug willen naar de illegaliteit. Ze missen vooral een tijd waarin cannabis toegankelijker leek, persoonlijker was en gericht op onderlinge hulp. Het volgende hoofdstuk zou wel eens kunnen afhangen van de verzoening tussen deze twee verhalen: een veilige en verantwoorde legale markt enerzijds, en de oorspronkelijke belofte van toegang op basis van mededogen anderzijds.

Propositie 215 was immers nooit bedoeld om een industrie op te zetten. Het ging er in de eerste plaats om mensen de vrijheid te geven om voor elkaar te zorgen.