Cannabisboetes: het Rekenhof velt een hard oordeel over Macrons paradepaardje

Aangeprezen als een “moderne en effectieve” oplossing, wordt het amendes forfaitaires délicutelles (AFD) systeem nu geconfronteerd met een groot institutioneel verzet. In een rapport dat op 15 april is gepubliceerd, concludeert de Cour des Comptes dat deze maatregel slechts “beperkt” effectief is en lijdt onder diepgaande structurele zwakheden, vooral op het gebied van toepassing en eerlijkheid.

Deze bevindingen stellen een van de belangrijkste instrumenten van de regering in de strijd tegen druggebruikers, waaronder cannabis, direct ter discussie. Het AFD-systeem, dat in 2016 werd geïntroduceerd en in september 2020 werd uitgebreid naar drugsgebruikers onder impuls van LREM-parlementslid Eric Poulliat, werd sterk gesteund door het politieke kamp van Emmanuel Macron, dat een centrale rol speelde bij het vormgeven van deze aanpak om gebruikers te straffen met snelle boetes.

Een beleid ontworpen om “de portemonnee te raken”

Het principe van AFD is eenvoudig: politieagenten en rijkswachters kunnen ter plaatse een boete opleggen voor een kleine overtreding met behulp van een mobiel apparaat. De persoon wordt onmiddellijk gestraft, zonder in hechtenis te worden genomen, en de zaak omzeilt de traditionele gerechtelijke procedures. In theorie was dit bedoeld om opstoppingen in de rechtbanken te verminderen en een snellere reactie van het strafrechtsysteem mogelijk te maken.

Dit beleid is de hoeksteen geworden van de strategie van de uitvoerende macht om “druggebruikers verantwoordelijk te maken”. Emmanuel Macron bevestigde deze aanpak persoonlijk tijdens een bezoek aan Marseille op 16 december, waarbij hij het idee verdedigde om druggebruikers financieel te straffen en aankondigde dat de boete zou worden verdubbeld tot 500 euro.

De boodschap was duidelijk: drugsgebruik, of het nu gaat om joints, crack of cocaïne, zou worden behandeld als een direct doelwit van wetshandhaving.

Een systeem dat cijfers produceert, geen resultaten

De Rekenkamer schetst ondertussen een heel ander beeld. Volgens het rapport heeft het AFD-systeem “de doelstellingen niet gehaald […] wat betreft het vereenvoudigen en verbeteren van de effectiviteit van het strafrechtelijk optreden”.

De inzet is enorm geweest. Alleen al in 2024 werden bijna 500.000 AFD uitgeschreven, vergeleken met slechts 57.300 in 2019. Deze boetes zijn nu goed voor ongeveer 10% van alle geregistreerde overtredingen in Frankrijk.

Maar het Hof waarschuwt dat deze cijfers misleidend zijn en leiden tot flatterende statistieken voor Binnenlandse Zaken in plaats van werkelijke effectiviteit in het veld. Het instituut suggereert dat dit instrument soms wordt gebruikt om de aanwezigheid van de politie te tonen in plaats van om de gerechtelijke resultaten te verbeteren.

Een mislukte inning: 1,1 miljard euro nog steeds niet betaald

Misschien wel de meest opvallende kritiek betreft de handhaving. De Rekenkamer merkt op dat het betalingspercentage extreem laag is en volgens één schatting slechts 24% bedraagt.

Op 31 december moest er nog 1,1 miljard euro worden geïnd van de boetes die sinds 2018 waren opgelegd. Tussen 2020 en 2025 heeft de staat slechts 137,5 miljoen euro geïnd op niet-verkeersgerelateerde AFD’s.

Dit werpt een belangrijke vraag op: als de meeste boetes niet worden betaald, is de afschrikkende werking beperkt. De Rekenkamer beschrijft het handhavingspercentage als “onvoldoende”, wat suggereert dat het systeem meer als een symbolische sanctie werkt dan als een echt instrument om het verbruik te verminderen.

De Rekenkamer wijst ook op een toenemend aantal onregelmatigheden. De controles op AFD daalden sterk tussen 2021 en 2024, terwijl het aantal ontdekte onregelmatigheden steeg van 0,6% tot 8,6%.

Geschillen zijn geëxplodeerd, vooral met betrekking tot drugsboetes. Het aantal FDA-geschillen voor drugsgebruik steeg 49-voudig tussen 2020 en 2024. Veel overtreders voerden aan dat ze legale CBD-producten gebruikten en geen illegale cannabis.

Om juridische onzekerheid te voorkomen, gaven de politieautoriteiten agenten naar verluidt de opdracht om een aankoopbewijs te vragen. Maar het Hof wijst op een grote maas in de wet: er is geen wet die individuen verplicht om in het bezit te zijn van een aankoopbewijs voor CBD.

Een instrument bekritiseerd omdat het oneerlijk en willekeurig is

De kritiek van het Hof sluit aan bij eerdere waarschuwingen. In mei 2023 adviseerde de Défenseur des droits de afschaffing van vaste boetes voor kleine overtredingen, onder verwijzing naar “het risico van willekeur en ongelijke behandeling in strijd met het beginsel van gelijkheid voor de wet”.

Een ander groot probleem is dat de AFD dezelfde boete oplegt, ongeacht het inkomen of de situatie van de overtreder. Het Hof stelt dat dit “de duidelijkheid van de hiërarchie van straffen vervaagt”, waardoor verwarring ontstaat tussen een eenvoudige overtreding en een misdrijf.

Ondanks deze conclusies lijkt de regering vastbesloten om het systeem verder uit te breiden. Het ministerie van Binnenlandse Zaken overweegt al nieuwe boetes voor illegale straatraces of het bijwonen van illegale raves.

De Rekenkamer roept echter op tot een “volledige herziening” van het AFD-systeem, inclusief vereenvoudigde betalingsmechanismen en strengere interministeriële controle.

Met betrekking tot cannabisgerelateerde boetes trekt het rapport een verontrustende conclusie: na jaren van politieke steun van Macrons meerderheid zou de vlaggenschipstrategie van “snelle sancties” wel eens meer administratieve rompslomp, rechtszaken en onbetaalde schulden kunnen opleveren dan dat ze enig effect heeft op het druggebruik.